Patlayıcı ortam için pompa alırken sorulan en yaygın soru şudur: “ATEX sertifikası var mı?” Bu soru tek başına neredeyse hiçbir şey güvence altına almaz. Çünkü ATEX bir rozet değil, bir eşleşme problemidir: makinenin işaretlemesi ile sizin sahanızın bölgesi, gaz grubu ve tutuşma sıcaklığı birbirini tutmak zorundadır.
“ATEX’li” bir pompa, yanlış bölgeye konduğunda uygunsuzdur. Bu rehber, teklifteki işaretlemeyi satır satır okumayı, kendi sahanızın gereksinimini yazmayı ve pompalara özgü — çoğu şartnamede atlanan — ateşleme kaynaklarını ele alıyor.
İki direktif, iki ayrı sorumluluk
Karışıklığın kaynağı çoğu zaman burada. ATEX tek bir belge değil, birbirini tamamlayan iki düzenlemedir:
- 2014/34/AB — Ekipman direktifi. Patlayıcı ortamda kullanılmak üzere piyasaya sürülen ekipman ve koruyucu sistemleri düzenler. Sorumlusu üreticidir. Kapsamı yalnız makineyi değil, patlayıcı ortamın dışında bulunsa bile ekipmanın güvenli çalışmasına katkı veren emniyet, kontrol ve regülasyon cihazlarını da içerir.
- 1999/92/AT — İşyeri direktifi. Patlayıcı ortam riski taşıyan çalışanların korunması için asgari gerekleri belirler. Sorumlusu işverendir; sahanın bölge sınıflandırmasını yapmak buraya girer.
Pratik sonucu şudur: bölgeyi tedarikçi belirlemez, işletme belirler. Tedarikçi yalnızca belirlenen bölgeye uygun işaretlemeye sahip makineyi verir. “Siz ne öneriyorsanız o olsun” cümlesi burada işlemez — bölge bilgisi olmadan doğru makine seçilemez.
Bölge (zone) ne demek?
Bölge, patlayıcı ortamın ne sıklıkta ve ne kadar süre bulunduğunu anlatır. Gaz ve toz için ayrı ayrı tanımlanır:
| Gaz | Toz | Patlayıcı ortamın bulunma durumu |
|---|---|---|
| Bölge 0 | Bölge 20 | Sürekli, uzun süreli veya sık olarak bulunur |
| Bölge 1 | Bölge 21 | Normal çalışmada ara sıra oluşması muhtemeldir |
| Bölge 2 | Bölge 22 | Normal çalışmada beklenmez; oluşursa kısa sürer |
Dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı: bir pompanın içi ve dışı farklı bölgelerde olabilir. Sıvının içinde buhar fazı sürekli varsa pompa gövdesinin içi Bölge 0 sayılırken, makine dairesi Bölge 1 olabilir. İşaretlemedeki eğik çizgi (aşağıda göreceğiz) tam olarak bunu anlatır.
Kategori ve bölge karşılığı
2014/34/AB ekipmanı gruplara ve kategorilere ayırır. Grup I madencilik içindir; yer üstü sanayi Grup II‘dir — pompa ve blowerlar bu gruba girer. Kategori ise koruma seviyesini gösterir ve bölgeyle eşleşir:
| Kategori | Gaz bölgesi | Toz bölgesi | Koruma seviyesi (EPL) |
|---|---|---|---|
| 1 | Bölge 0 | Bölge 20 | Ga / Da — çok yüksek |
| 2 | Bölge 1 | Bölge 21 | Gb / Db — yüksek |
| 3 | Bölge 2 | Bölge 22 | Gc / Dc — normal |
Kural tek yönlüdür: daha yüksek kategori daha düşük bölgede kullanılabilir, tersi olmaz. Kategori 2 bir makine Bölge 2’de çalışır; Kategori 3 bir makine Bölge 1’e konamaz.
İşaretlemeyi satır satır okumak
Teoriyi bırakıp gerçek bir etikete bakalım. Sunduğumuz ATEX blower serisinin işaretlemesi şöyledir:
II 1/2G Ex h IIA T3 Ga/Gb II 2D Ex h IIIA T200 °C Db
İlk satır gaz, ikinci satır toz içindir. Parça parça:
| Simge | Anlamı |
|---|---|
| II | Ekipman grubu II — yer üstü sanayi (madencilik değil) |
| 1/2 | Bir yüzü Kategori 1, öteki yüzü Kategori 2. Makine iki bölgeyi ayırır: iç tarafı Bölge 0’a, dış tarafı Bölge 1’e bakar |
| G | Gaz ortamı (D olsaydı toz) |
| Ex h | Elektriksel olmayan ekipman koruması — ISO 80079-36 bu tür ekipmanın “h” ile işaretlenmesini ister |
| IIA | Gaz grubu IIA (propan/bütan sınıfı). IIB ve IIC daha zorludur |
| T3 | Sıcaklık sınıfı: azami yüzey sıcaklığı 200 °C |
| Ga/Gb | Koruma seviyesi: bir yüz çok yüksek (Bölge 0), öteki yüz yüksek (Bölge 1) |
| IIIA | Toz grubu IIIA — yanıcı uçuşan lifler |
| T200 °C | Tozda sıcaklık sınıfı yerine gerçek azami yüzey sıcaklığı yazılır |
| Db | Toz tarafı koruma seviyesi — Bölge 21 |
Bu etiketi okuduğunuzda makinenin nereye konabileceğini tereddütsüz söyleyebilirsiniz. Aynı okumayı kendi teklifinizdeki her satıra yapın — “ATEX’li” ifadesi bu satırların yerini tutmaz.
Gaz grubu: IIA, IIB, IIC
Gaz grubu, karışımın ne kadar kolay tutuştuğunu ve alevi ne kadar kolay ilettiğini anlatır. Zorluk IIA’dan IIC’ye doğru artar:
- IIA: asetik asit, aseton, amonyak, bütan, metan (madencilik dışı doğal gaz)
- IIB: dietil eter, etilen, etanol, metil etil keton (MEK)
- IIC: asetilen, hidrojen — en zorlu grup
Kural yine tek yönlüdür: IIC için belgelenmiş ekipman IIB ve IIA’da da kullanılabilir, tersi olmaz. Sahanızda hidrojen varsa IIA işaretli bir makine uygun değildir — kapasitesi ne olursa olsun.
Bu, teklif karşılaştırmasında en sık gözden kaçan satırdır: iki makine aynı debiyi ve aynı kategoriyi verir, ama biri IIA öteki IIC’dir ve fiyat farkı oradan gelir.
Sıcaklık sınıfı: T3 neye göre seçilir?
Sıcaklık sınıfı, ekipmanın azami yüzey sıcaklığına konan bir tavandır. Doğru sınıf, sahanızdaki gazın kendiliğinden tutuşma sıcaklığına göre seçilir: ekipmanın yüzeyi hiçbir koşulda o sıcaklığa ulaşmamalıdır.
| Sınıf | Azami yüzey sıcaklığı |
|---|---|
| T1 | 450 °C |
| T2 | 300 °C |
| T3 | 200 °C |
| T4 | 135 °C |
Seri, daha düşük sınırlar için T5 ve T6 ile devam eder; kesin değerler IEC 60079-0’da verilir. Sayı büyüdükçe sınır düşer — yani T4, T3’ten daha zorlu bir gerekliliktir. Bu ters mantık teklif okurken sık karıştırılır.
Sıcak akışkan pompalarken bu sınır ayrıca dikkat ister: gövde sıcaklığını akışkanın kendisi belirler. 200 °C’de bir ürünü T3 (200 °C) sınıfı bir makineyle taşımak, sınırın tam üzerinde çalışmak demektir. Sıcak servis tarafını kızgın yağ pompası rehberimizde ele aldık.
“Ex h” nedir? Mekanik ekipmanın da ateşleme kaynağı vardır
Yaygın bir yanlış inanış, ATEX’in yalnız elektrikli ekipmanı ilgilendirdiğidir. Oysa dönen bir pompa, sürtünme ve sıcak yüzey üretebildiği için kendi başına bir ateşleme kaynağıdır.
ISO 80079-36, kendi potansiyel ateşleme kaynağına sahip elektriksel olmayan ekipmanın tasarım, imalat, test ve işaretleme yöntemini belirler ve bu ekipmanın “h” ile işaretlenmesini şart koşar. ISO 80079-37 ise koruma tiplerini tanımlar: yapısal güvenlik “c”, ateşleme kaynağının kontrolü “b” ve sıvıya daldırma “k”.
Eski şartnamelerde EN 13463 serisi geçer; bu seri geri çekilmiş ve yerini ISO 80079 almıştır. Elinizde eski bir şartname varsa güncellemek gerekir — tıpkı titreşimde ISO 10816’nın yerini ISO 20816’ya bırakması gibi (arıza ve bakım rehberi).
Pompaya özgü ateşleme kaynakları
Şartnamelerde en çok atlanan bölüm burasıdır. Sertifikalı bir makine bile yanlış işletildiğinde ateşleme kaynağı üretir. Pompalarda başlıcaları:
- Kuru çalışma. Sıvı, dönen yüzeyleri hem yağlar hem soğutur. Kuruyunca sürtünme ısısı hızla yükselir ve yüzey sıcaklığı T sınıfını aşabilir. Bu yüzden ATEX kurulumlarında kuru çalışma koruması bir konfor özelliği değil, uygunluğun parçasıdır.
- Manyetik kaplinde kutup kaçırma. Salmastrasız pompalarda mıknatıslar aşırı yükte senkronu kaybederse ayırma kabında girdap akımları ısı üretir. Sıcaklık çok kısa sürede yükselir. Mekanizmayı manyetik kaplinli pompa rehberimizde ayrıntılı anlattık; ATEX kurulumunda bu, izlenmesi gereken bir risktir.
- Yatak arızası. Bozulan bir yatak lokal sıcak nokta üretir. Hizalama ve titreşim izleme burada güvenlik konusudur — ömür meselesi değil.
- Statik elektrik. İletken olmayan plastik gövde ve hortumlarda yük birikir. Topraklama ve iletken malzeme seçimi şarttır; malzeme tarafını malzeme seçimi rehberimizde ele alıyoruz.
- Kapalı hatta çalışma. Akış yokken verilen enerji ısıya döner ve gövde sıcaklığı tırmanır. Emniyet valfi ve minimum debi koşulu ATEX kurulumunda ayrıca önem kazanır.
- Kavitasyon ve yabancı cisim. Metal-metal temas kıvılcım üretebilir. Emiş hattının doğru kurulması (NPSH rehberi) ve süzgeç kullanımı bu riski azaltır.
Hava tahrikli pompa otomatik olarak güvenli midir?
Kısa cevap: hayır. Havalı diyaframlı pompaların elektrik motoru yoktur ve bu gerçek bir avantajdır — elektriksel ateşleme kaynağı ortadan kalkar, kurulum basitleşir. Ama makine yine de mekanik bir ateşleme kaynağıdır ve ATEX kapsamı dışında değildir.
Hava tahrikli pompada dikkat edilecekler: gövde ve iç parçaların iletkenliği (statik yük birikimi), topraklama bağlantısının fiilen yapılmış olması, kuru çalışma ve yabancı cisim koruması. Pompanın kendi seçim ölçütlerini AODD seçim rehberimizde bulabilirsiniz.
Aynı mantık blowerlar için de geçerlidir: blower rehberimizde anlattığımız basınç farkı sınırının aşılması, ATEX kurulumunda yalnız makine hasarı değil yüzey sıcaklığı problemi de yaratır.
Uygunsuzluk → sebep → ilk kontrol
| Durum | Sebep | İlk kontrol |
|---|---|---|
| “ATEX’li” makine denetimde uygunsuz bulundu | Kategori sahanın bölgesini karşılamıyor | Bölge sınıflandırması ile etiketteki kategori/EPL |
| Aynı kapasitede iki teklif arasında büyük fiyat farkı | Gaz grubu farklı (IIA ↔ IIC) | Etiketteki gaz grubu; sahadaki gazın grubu |
| Makine yüzeyi beklenenden sıcak | Kapalı hatta ya da çok düşük debide çalışma | Emniyet valfi, minimum debi, basma vanası |
| Salmastrasız pompada ani ısınma | Kutup kaçırma — girdap akımı ısısı | Aşırı yük koruması; viskozite ve yoğunluk |
| Plastik gövdeli pompada kıvılcım/çarpma hissi | Statik yük birikmesi | Topraklama bağlantısı; iletken malzeme seçeneği |
| Eski şartname yeni ürünle eşleşmiyor | Şartname EN 13463’e atıf yapıyor | ISO 80079-36 / -37’ye güncelle |
| Sertifika var ama sıcaklık sınıfı tartışmalı | Akışkan sıcaklığı T sınıfına yakın | Proses sıcaklığı ile T sınıfı arasındaki pay |
Satın alma kontrol listesi
- Bölge: makinenin konacağı yerin bölgesi yazılı mı? (Gaz 0/1/2, toz 20/21/22)
- İç ve dış bölge ayrı mı? Pompa iki bölgeyi ayırıyorsa işaretlemede eğik çizgi beklenir.
- Gaz grubu: sahadaki akışkanın grubu (IIA/IIB/IIC) belirlendi mi?
- Tutuşma sıcaklığı: gazın kendiliğinden tutuşma sıcaklığı biliniyor mu? T sınıfı buna göre mi seçildi?
- Proses sıcaklığı payı: akışkan sıcaklığı ile T sınıfı arasında pay var mı?
- Toz varsa ayrı işaretleme (D, III, azami yüzey sıcaklığı) mevcut mu?
- Kuru çalışma koruması teklifte var mı?
- Topraklama ve iletken malzeme gerekiyor mu?
- Belgeler: uygunluk beyanı ve kullanma talimatı teslimata dahil mi?
- Şartname atfı güncel mi (ISO 80079-36/-37, EN 13463 değil)?
Sık sorulan sorular
Exproof pompa ile ATEX pompa aynı şey mi?
Günlük dilde aynı anlamda kullanılır ama teknik olarak farklıdırlar. “Exproof” (alev sızdırmaz) elektrikli ekipmanda kullanılan bir koruma tipidir. ATEX ise Avrupa mevzuatının adıdır ve elektrikli olmayan ekipmanı da kapsar. Bir pompa “ATEX uyumlu” olabilir ve içinde exproof bir motor bulunabilir; ikisi aynı satır değildir.
Bölgeyi kim belirler?
İşveren. 1999/92/AT işyeri direktifi bölge sınıflandırmasını işletmenin sorumluluğuna verir. Tedarikçi, belirlenen bölgeye uygun işaretlemeye sahip ekipmanı sağlar. Bu yüzden teklif isterken bölge bilgisini vermek gerekir — tedarikçi bunu sizin yerinize tahmin edemez.
Kategori 2 makineyi Bölge 2’de kullanabilir miyim?
Evet. Kural tek yönlüdür: daha yüksek kategori daha düşük riskli bölgede kullanılabilir. Kategori 2 (Bölge 1 için) bir makine Bölge 2’de sorunsuz çalışır. Tersi geçerli değildir — Kategori 3 bir makine Bölge 1’e konamaz.
T3 mü T4 mü daha zorlu?
T4 daha zorludur. Sıcaklık sınıfının numarası büyüdükçe izin verilen azami yüzey sıcaklığı düşer: T3 için 200 °C, T4 için 135 °C. Doğru sınıf, sahanızdaki gazın kendiliğinden tutuşma sıcaklığına göre seçilir.
Havalı diyaframlı pompa ATEX kapsamı dışında mı?
Hayır. Elektrik motoru olmaması önemli bir avantajdır ama makine mekanik olarak ateşleme kaynağı üretebilir: sürtünme, kuru çalışma, yabancı cisim ve özellikle plastik gövdelerde statik yük. ISO 80079-36 tam da bu tür elektriksel olmayan ekipman içindir ve “h” işaretini şart koşar.
İşaretlemedeki “1/2” ne anlama geliyor?
Makinenin iki yüzünün farklı kategorilerde olduğunu gösterir: bir tarafı Kategori 1 (Bölge 0), öteki tarafı Kategori 2 (Bölge 1). Pompa ve blowerlarda tipik durumdur — akışkanın temas ettiği iç hacim ile makinenin bulunduğu mahal farklı bölgelerde olabilir.
Sertifika belgesi yeterli mi?
Belge gereklidir ama tek başına yeterli değildir. Uygunluk, işaretlemenin sahanızın bölgesi, gaz/toz grubu ve tutuşma sıcaklığıyla eşleşmesiyle oluşur. Ayrıca kurulum ve işletme koşulları da uygunluğun parçasıdır: kuru çalışma koruması, topraklama ve minimum debi koşulu sağlanmazsa sertifikalı makine de risk üretir.
Özet
ATEX bir rozet değil, bir eşleşmedir. Doğru makineyi seçmek için üç bilgiyi işletmenin sağlaması gerekir: bölge (0/1/2 ya da 20/21/22), gaz veya toz grubu (IIA/IIB/IIC) ve akışkanın tutuşma sıcaklığı. Etiketteki her simge bu üçünden birine cevap verir; “ATEX’li” ifadesi hiçbirine vermez.
Bir de şartnamelerde en çok atlanan gerçek var: sertifikalı makine bile yanlış işletildiğinde ateşleme kaynağıdır. Kuru çalışma koruması, topraklama, minimum debi ve titreşim izleme ATEX kurulumunda güvenliğin parçasıdır.
Bölgenizi, akışkanınızı ve tutuşma sıcaklığını paylaşırsanız uygun işaretlemeye sahip makineyi birlikte belirleyebiliriz. ATEX blower, manyetik tahrikli salmastrasız pompa ve havalı diyaframlı pompa gruplarımızı inceleyebilir ya da teknik destek için bize ulaşabilirsiniz.